تهران در قدیم روستایی نسبتا بزرگ بود که بین شهر بزرگ و معروف آن زمان، شهر ری و کوهپایههای البرز قرار داشت. اولین بار نام آن در ذکر زندگینامه ابوعبدالله حافظ تهرانی متولد ۱۹۰ ق. آمده است. این منطقه در زمان سلسله صفوی به علت اینکه بقعه امامزاده سید حمزه جد اعلای صفویه در نزدیکی حرم شاهزاده عبدالعظیم قرار داشت و تهران نیز دارای باغهای خوش آب و هوا بود، مورد توجه قرار گرفت. در سال ۹۶۱ ق. شاه تهماسب نخستین باروی تهران را احداث نمود. کریمخان زند به مدت ۴ سال تهران را مرکز حکومت خود قرار داد و در محوطه ارگ بناهای جدیدی احداث نمود. آغا محمدخان در سال ۱۲۰۰ ق. برابر نوروز ۱۱۶۴ خ. تهران را به پایتختی برگزید و در همین شهر تاجگذاری کرد. با گزینش این شهر به پایتختی روند گسترش کمی و کیفی آن متحول شد و در مدت ۲۲۰ سال جمعیت آن از حدود ۱۵۰۰۰ نفر در سال ۱۱۶۴ خ. به بیش از ۷ میلیون نفر در سال ۱۳۸۴ رسید و وسعتش از حدود ۴٫۴ کیلومتر مربع به بیش از ۷۳۰ کیلومتر مربع افزایش یافت.[۵] تراکم جمعیت در تهران بین ده هزار و هفتصد تا بیش از یازده هزار نفر در هر کیلومتر مربع برآورد می شود که بنابر آمار نخست شانزدهمین شهر پرتراکم جهان است. [۶] [۷] شهر تهران در کوهپایههای جنوبی رشته کوه البرز در حد فاصل طول جغرافیایی ۵۱ درجه و ۲ دقیقه شرقی تا ۵۱ درجه و ۳۶ دقیقه شرقی، به طول تقریبی ۵۰ کیلومتر و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۳۴ دقیقه شمالی تا ۳۵ درجه و ۵۰ دقیقه شمالی به عرض تقریبی ۳۰ کیلومتر گسترده شده است. ارتفاع شهر در شمالیترین نقاط به ۱۸۰۰ متر و در جنوبیترین نقاط به ۱۰۵۰ متر از سطح دریا میرسد. تهران از شمال به نواحی کوهستانی و از جنوب به نواحی کویری منتهی شده در نتیجه در جنوب و شمال دارای آب و هوایی متفاوت است. نواحی شمالی از آب و هوای سرد و خشک و نواحی جنوبی از آب و هوای گرم و خشک برخوردارند.[۵]
ساختار اداری ایران در تهران متمرکز شده است. تهران به ۲۲ منطقه و ۱۱۲ ناحیه (شامل ری و تجریش) تقسیم شده است. نماد شهر تهران برج آزادی است. برج میلاد نیز نماد دیگر آن به حساب میآید.[۸]
پیشینه
میدان توپخانه در دهه ۱۹۵۰ م.
اولین نقشه شهر که در سال ۱۲۳۷ تهیه شده و تهران را در دوران صفویه و اوایل قاجار نشان میدهد.تا پیش از کشف تمدن قیطریه و همچنین کشف آثاری در تپههای عباسآباد، گمان میرفت پیشینه تاریخی این شهر به همان آثار یافت شده در حوالی شهرری محدود میشود، ولی اکتشافات باستانشناسی در تپههای عباسآباد، بوستان پنجم خیابان پاسداران و دروس، نشان داد تمام آبادیهای ناحیه تاریخی قصران، دورهای درخشان از استقرار اقوام کهن و خلاقیتهای فرهنگی را پشت سر گذاردهاند.
پس از حمله مغولان به ری و تخریب این شهر، تهران بیش از پیش رشد یافت و عدهای از اهالی آواره ری را نیز در خود جای داد و مساحتش در این دوران به ۱۰۶ هکتار رسیده بود.
نخستین بار، شاه طهماسب اول صفوی در ۹۴۴ ق. هنگام گذر از تهران باغ و بوستان فراوان این شهر را پسندید و دستور داد تا بارو و خندقی به دورش بکشند، این بارو که ۱۱۴ برج به عدد سورههای قرآن و چهار دروازه رو به چهار سوی دنیای پیرامون داشت، از شمال به میدان توپخانه و خیابان سپه، از جنوب به خیابان مولوی، از شرق به خیابان ری و از غرب به خیابان وحدت اسلامی (شاپور) محدود میشد، مساحت تهران در این دوران به ۴۴۰ هکتار رسید.
در دوره شاه عباس اول (۱۰۳۸-۹۹۶ ق.) پل، کاخ و کاروانسراهای زیادی بنا شد، دربخش شمالی برج و باروی شاه تهماسبی، چهارباغ و چنارستانی ساخته شد که بعدها دورش را دیواری کشیدند و به صورت کاخ (کاخ گلستان) و مقر حکومتی درآوردند.
در دوره حکومت آقا محمدخان قاجار، تهران به پایتختی برگزیده شد، روز یکشنبه ۱۱ جمادیالثانی ۱۲۰۰ ق. همزمان با عید نوروز آغا محمد خان قاجار در خلوت کریمخانی تاج سلطنت ایران را بر سر گذارد و تهران را به عنوان پایتخت این کشور معرفی کرد.[۹]
نام تهران
تهران در ۱۸۳۸در مورد وجه تسمیه تهران اختلاف نظر زیادی وجود دارد، پارهای از پژوهشگران «ران» را پسوندی به معنای دامنه گرفتهاند و شمیران و تهران را بالادست و پاییندست خواندهاند. برخی دگر تهران را تغییر شکل یافته «تهرام» به معنای منطقه گرمسیر دانستهاند، در مقابل شمیرام یا شمیران که منطقه سردسیر است و همچنین عدهای بر این باورند که سراسر دشت پهناوری که امروز تهران بزرگ خوانده میشود در میان کوههای اطراف، گود به نظر میرسید و بدین سبب «ته ران» نام گرفت.[۹]
روستایی که پیشدرآمد شهر تهران بوده است، پیش از اسلام نیز وجود داشته اما پس از اسلام بهتدریج نام آن معرب گردیده و از تهران به طهران تبدیل شده است اما جغرافیدانان معروف آن روزگار نیز به املای تهران اشاره نمودهاند. همزمان با جنبش مشروطه که تغییرات زیادی در ادبیات و نگارش زبان فارسی به وجود آمد، رفتهرفته املای تهران رواج یافت و پس از تاسیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و تاکید آن بر املای تهران، املای دیگر (طهران) کاملا منسوخ شد.
جغرافیا و آبوهوا
از دید زمینشناسی محدود بودن دیرباز تهران به کوه از شمال و کویر از جنوب عامل تمام ویژگیهای مهم جغرافیایی این شهر است. ویژگیهای تهران:
وجود سه ناحیه طبیعی (کوه، دامنه و دشت) و نوع خاص اختلاف ارتفاع در پستی و بلندیها
زلزلهخیزی و وجود گسلهای فعال در آن.[۵]
آبوهوای حدوداً معتدل و مرطوب تحت تاثیر کوهستان در شهر، و گرم و خشک در اطراف
تفاوت آبوهوای شمال و جنوب در زمستان
وارونگی هوا در زمستان
وجود رودخانهها و منابع متعدّد آب
اختلاف نمای تهران در نقاط مختلف بر اساس عوامل جغرافیایی، اقتصادی، فرهنگی و تاریخی است. شهرداری، وزارت کشور و مخابرات هر کدام تقسیمبندی خاصی از مناطق مختلف تهران دارند.
محلههای قدیم تهران
ارگ · بازار · پاچنار · پاقاپق · پامنار · چالهحصار · چالهمیدان · خانیآباد · درخونگاه · دروازه قزوین · دروازه دولت · سرپولک · سنگلج · صابونپزخانه · عودلاجان · قلعه شهر نو · قناتآباد · گار ماشین · گود زنبورکخانه · گود عربها · لالهزار
تهران امروزی
شمال
آبک • آجودانیه • احتشامیه • اختیاریه • اُزگُل • اسدآباد • اسلامآباد • اقدسیه • الهیه • امامزاده قاسم • امانیه • امیرآباد • اوین • باغ شاطر • باغ صبا • باغ فردوس • بهجتآباد • پاسداران • پل رومی • پونک • تجریش • جلالیه • جماران • جمالآباد • جمشیدیه • چالهرز • چیذر • خوردین • دارآباد • دربند • درکه • دروس • دزاشیب • ده ونک • رحمانآباد • رستمآباد • زرگنده • زعفرانیه • سامیان • سربند • سعدآباد • سوهانک • سهروردی • سید خندان • صاحبقرانیه • عباسآباد • فرحزاد • فرمانیه • فیشرآباد • قزلقلعه • قلعه ارامنه • قلهک • قیطریه • کاشانک • کامرانیه • کاوسیه • کوی نصر (گیشا) • گلابدره • محمودیه • منظریه • مهران • میرداماد (داودیه) • نیاوران • ولنجک • ولی عصر • ونک • یوسفآباد
شرق
احتسابیه • اراج • اصفهانک • افسریه • تهرانپارس • تهراننو • جوادیه • چهارصددستگاه • حدادیه • حسینآباد • حشمتیه • حکیمیه • خاکسفید • خاوران • دوشانتپه • دولاب • دولتآباد (شهرک امام خمینی) • سرخهحصار (تهران) • سلیمانیه • شادآباد • شمسآباد • شمیراننو • شیان • صددستگاه • عباسیه • فرحآباد • قاسمآباد • قصر فیروزه • قنات کوثر • کاروان • کاظمآباد • کالاد • کوهک • کیانشهر • لارک • لویزان • مبارکآباد • مجیدآباد • مجیدیه • مسگرآباد • مشیریه • نارمک • نظامآباد • نیروی هوایی • وحیدیه • هاشمآباد
جنوب احمدیه • اسفندیاری • اسماعیلآباد • امیریه • باروتکوبی • باغ آذری • بریانک • تپه سیف • ترکآباد • جوادیه • جوانمرد قصاب • چشمهعلی • حسنآباد • خانیآباد • خانیآباد نو • خزانه بخارایی • خلازیل (خورآذین) • دولتخواه • زهتابی • زورآباد • صالحآباد شرقی • صالحآباد غربی • عبداللهآباد (شهرک رسالت) • عبدلآباد • فهیمآباد • قلعهمرغی • کریمآباد • گلشهر • محمودآباد • ملکآباد • منصورآباد • منیریه • نازیآباد • نعمتآباد • وصفنارد • یاخچیآباد
شهر ری ابن بابویه • اقدسیه • تقیآباد • دولتآباد قیصریه • دیلمان • سرتخت • ظهیرآباد • میدان • نفرآباد • ولیآباد
غرب
آریاشهر (صادقیه) • آزادشهر • ازگیلدره • اکبرآباد • اندیشه شمالی • باغ فیض • پیکانشهر • ترکآباد • تهرانسر • تهرانویلا • جاویدآباد • جنتآباد • جی • حسنآباد • حصارک • خلیج • دریاننو • دهکده المپیک • زِیبادشت • زیبادشتک • زیباشهر • سرآسیاب مهرآباد • سعادتآباد • سعیدآباد • سنگچشمه • شادآباد • شهابشهر • شهر زیبا • شهرآرا • شهران • شهرک غرب • ضرابخانه • طرشت • عربآباد • کَن • کهک • گلستان • مرادآباد • مهرآباد • نوروزآباد • وردآورد • وسک • ویلاشهر • یافتآباد
شهرکها
۲۲ بهمن · ابوذر · آپادانا · احمد خمینی · آزادی · آزمایش · استاد مطهری · استقلال · آسمان · البرز · المهدی · امام خمینی · امید · امیرالمؤمنین · امیرکبیر · انصار · انقلاب · اکباتان · بستان · بعثت · بوعلی · بهرود · بهمن · پارس · پاس · پاسداران · پرواز · تأمین اجتماعی · تختی · جوادالائمه · چشمه · چیتگر شمالی · خرمنکوب · خودروسازان · دانش · دانشگاه تهران · دریا · دژبان · راهآهن · ژاندارمری · سئول · ساحل · سجاد · سجادیه · سرتیپ رسولی · سعیدیه و حمیدیه · سلیمانیه · سینمایی غزالی · شاهد · شاهین · شریعتی · شریفآباد · شهرداری · شهید باقری · شهید باهنر · شهید بهشتی · شهید چمران · شهید کمالی · حکیمیه · صاحبالزمان · صدرا · صنایع چوب · طالقانی · شهرک غرب · فاطمیه · فجر · فرهنگیان · فلزات · قائم · قدس · کارمندان · کارمندان دولت · کاظمیه · کلاهدوز · کیانشهر · گلستان · گلشهر · گلها · لاله · مبعث · محلاتی · مسلمین · مسیحآبادی · مطهری · میلاد · نفت · نور · نیروی هوایی · والفجر · وصال · ولی عصر · هما · هواپیمایی کشور
کویها
۱۷ شهریور · ارم · ارمکان · آزادی · افسریه · الهام · بانک سپه · بیمه · دانشگاه · زینبیه · سازمان برنامه · سیزده آبان · سینا · فراز · فردوس · کیهان · مهرآباد · مکانیر · نوبنیاد · نور
نظرات ()
